Analiz rehberi
Eleme turları nasıl işler? Tek maç, çift maç, uzatma ve penaltı kuralları
Kupa ve Avrupa organizasyonlarının eleme turlarında kimin turu geçeceği, lig maçlarından farklı kurallarla belirlenir. Deplasman golü kuralının kaldırılması, tek maç ile çift maç arasındaki farklar ve uzatmanın ne zaman oynandığı, eşleşmelerin nasıl okunması gerektiğini doğrudan etkiler. Bu rehber eleme turlarının mantığını ve eşleşme tablolarının nasıl okunacağını anlatır.
- Deplasman golü (UEFA)
- 2021-22'den beri yok
- Çift maçta eşitlik
- Uzatma, ardından penaltı
- Uzatma süresi
- 2 × 15 dakika
- Penaltı atışları
- 5'er atış, sonra sırayla
Tek maçlık ve çift maçlık eşleşmeler
Eleme turları iki biçimde oynanabilir. Tek maçlık eşleşmede kazanan doğrudan turu geçer; maç berabere biterse uzatma ve gerekirse penaltılar oynanır. Çift maçlık eşleşmede iki takım biri birinin sahasında olmak üzere iki kez karşılaşır ve iki maçın toplam skoru (agrega) değerlendirilir. İlk maçın sonucu tek başına bir şey ifade etmez; rövanşın yaklaşımını belirler. UEFA organizasyonlarının son 16, çeyrek final ve yarı final turları çift maçlıdır; finaller tek maçtır. Ulusal kupaların erken turları genellikle tek maçlık, ilerleyen turları ise organizasyona göre tek veya çift maçlık olabilir.
Deplasman golü kuralı neden kalktı?
Eskiden çift maçlı eşleşmelerde toplam skor eşitse, deplasmanda daha fazla gol atan takım turu geçerdi. UEFA bu kuralı 2021-22 sezonundan itibaren kaldırdı. Gerekçe, iç saha avantajının eskisine göre çok azalmış olması ve kuralın ev sahibi takımları ilk maçta gol yememek için aşırı savunmaya itmesiydi. Bugün toplam skor eşit olduğunda, deplasman golüne bakılmadan doğrudan uzatmaya gidilir.
Örnek
İlk maç P 2-1 R, rövanş R 1-0 P. Toplam skor 2-2. Eski kuralla deplasmanda gol atan R turu geçerdi; bugün ise rövanşın ardından 2 × 15 dakikalık uzatma oynanır, eşitlik bozulmazsa penaltılara gidilir.
Uzatma ve penaltı atışları
Uzatma 15'er dakikalık iki yarıdan oluşur ve uzatmalarda atılan goller normal skora eklenir. Uzatmalar da eşitlikle biterse penaltı atışlarına geçilir: her takım sırayla beşer atış kullanır; beş atış sonunda eşitlik sürerse, bir takım atışını kaçırıp diğeri atana kadar birer birer devam edilir. Penaltı atışlarındaki goller maç skoruna eklenmez; yalnızca turu geçen takımı belirler.
- Uzatmada atılan goller maç skorunun parçasıdır.
- Penaltı atışları skora eklenmez, ayrıca gösterilir.
- Bazı organizasyonlar uzatma oynamadan doğrudan penaltıya gidebilir.
Eşleşme tablosunu okumak
Bir eşleşme tablosu (turnuva ağacı), her eşleşmenin kazananının bir sonraki turda kiminle karşılaşacağını gösterir. Çift maçlı turlarda tabloda iki maçın skorları ve toplam skor birlikte yer alır. Tabloyu okurken eşleşmenin hangi maçının oynandığına dikkat etmek gerekir: ilk maç sonrası toplam skor yalnızca ara durumdur. Türkiye Kupası gibi bazı ulusal kupalarda erken turlarda her turda yeni takımlar organizasyona katılır; bu turlar birbirine bağlı bir ağaç oluşturmaz. Scorelex bu nedenle yalnızca turların birbirini beslediği aşamadan itibaren eşleşme ağacı gösterir, öncesini fikstür olarak listeler.
Seri başı ve rövanş avantajı
UEFA'nın eleme turlarında seri başı olan takım, yani grup veya lig aşamasını daha iyi sırada bitiren takım, genellikle rövanşı kendi sahasında oynar. Rövanşı evinde oynamak, ilk maçın sonucunu bilerek oyun planı kurabilmek ve gerekirse uzatmayı kendi seyircisi önünde oynamak anlamına gelir. Deplasman golü kuralının kalkmasıyla bu avantajın etkisi azalmış olsa da, ilk maçı deplasmanda oynayan takımın daha temkinli başlaması hâlâ sık görülen bir yaklaşımdır. Eşleşme tablosunda hangi takımın rövanşı evinde oynadığını not etmek, ilk maç skorunu doğru yorumlamaya yardımcı olur.